Rowerowa Sieć

Trasa - pomorskie

Trasa 3: Trasa 3. Gdańsk Główny (PKP) – Krępiec – Trutnowy – Gdańsk Główny (PKP)

Menonici na Żuławach

Na Żuławach przed 400 lat żyli osadnicy z Niderlandów, zwani Menonitami. Byli to wyznawcy powstałego tam w 1539 roku, istniejącego do czasów obecnych, nurtu protestantyzmu o charakterze ewangelikalnym (w Ameryce jego odłamem są amisze). Nazwa zaczerpnięta została od nazwiska reformatora religijnego, Menno Simonsa, który żył w latach 1496-1551.

W połowie XVI wieku w wyniku prześladowań religijnych część wspólnoty mennonickiej opuściła ojczyznę, w poszukiwaniu miejsc do osiedlenia. Część z nich udała się na Żuławy oraz w Dolinę Dolnej Wisły. Ślady ich osadnictwa znaleźć można jednak na obszarze niemal całego kraju, praktycznie wszędzie, gdzie istniała potrzeba walki z wodą.

W targanej konfliktami Europie, Polska słynęła z tolerancji religijnej. Ponadto na Pomorzu menonici znaleźli warunki zbliżone do tych w rodzinnych stronach. Tym chętniej zaczęli zasiedlać tutejszą okolicę, dając początek tzw. kolonizacji olęderskiej. Polscy właściciele gruntów, z racji powodzi pustoszących okolicę (1540 i 1543 rok), byli zainteresowani przybyszami i chętnie ich przyjmowali. Szacuje się, że w drugiej połowie XVIII wieku w Polsce zamieszkiwało około 13 tys. mennonitów. Trudny czas dla nich nastał w okresie I rozbioru Polski, gdy Żuławy trafiły w ręce pruskie. Władze zaczęły szykanować mennonitów za odmowę służby wojskowej. Król Prus, Wilhelm II wydal m.in. dekret antymennonocki, znacząco ograniczając ich prawa majątkowe. Wówczas cześć z nich wyemigrowała do Ameryki. Caryca Rosji, Katarzyna II nie omieszkała wykorzystać antymennonicką politykę, oferując im dogodne warunki osadnictwa. Stąd też ślady ich kultury można odnaleźć w delcie Dniestru.

Większość z nich Polskę definitywnie opuścili przed wkroczeniem Armii Czerwonej w 1945 roku. Nieliczni zostali po II wojnie światowej wysiedleni do Niemiec.

Historia osadnictwa i kultury mennonickiej okryta jest tajemnicą i wręcz zapomniana. Zabytkowe pozostałości po nich ulegają dewastacji. Szczególnie dotyczy to cmentarzy, steli, wiatraków i domów podcieniowych, a są to prawdziwe perły żuławskich krajobrazów. Warto przypomnieć sobie tę spuściznę, odkryć jej urok, wspomnieć przodków i pamiętać, że wśród nas żyją ich potomkowie.

Światopogląd menonitów

Mennonici nie byli otwarci na rodowitych mieszkańców. Przyczyną tego niewątpliwie był sposób, w jaki żyli. Trybem życia i światopoglądem przypominali amiszów zamieszkujących w USA, którzy są z nimi silnie spowinowaceni.

Głową rodziny był ojciec. Opiekę nad dziećmi sprawowała żona, która była również pierwszą kierowniczką duchową. Ludzie ci byli uprzejmi acz mało wylewni i chłodni w kontaktach międzyludzkich. Mężczyźni głównie pracowali w polu, rzadko bywali w domu. Kobiety wręcz przeciwnie, zajmowały się domostwem i opiekowały dziećmi. Ludzie ci trzymali się na uboczu, nie integrowali z resztą społeczeństwa. Początkowo posługiwali się językiem staroholenderskim. Dopiero z czasem przechodzili na język niemiecki. Prowadzili surowe życie, bez wygód, czy podążania za modą. Żyli bardzo skromnie, rezygnując z wszelakich dóbr materialnych. Obowiązywał ich bezwzględny zakaz spożywania alkoholu i jakiejkolwiek rozrywki. Cechowała ich religijna surowość. To właśnie ich światopogląd i zasady religijne stanowiły barierę w kontaktach z rodowitymi mieszkańcami terenów, na które przybyli.

Zabudowania pomennonickie

Menonici sytuowali zabudowania mieszkalne, gospodarcze i wiatraki na niewielkich pagórkach zwanych terpami. Stanowiło to dodatkową ochronę na wypadek powodzi, które w tym rejonie nie były przecież rzadkim zjawiskiem. Na Żuławach zachowały się dziesiątki zabudowań typu holenderskiego. Budynki stawiano na planie liter I, L, T oraz krzyża. Część mieszkalna, obora i stodoła zawsze były pod wspólnym dachem. Pomieszczenia dla zwierząt i ludzi ogrzewały się nawzajem. Nie było konieczności wychodzenia na zewnątrz, aby dostać się do części gospodarczej. W środku zabudowania znajdowała się również studnia. Jedynie spichlerze stanowiły osobne budynki, co podyktowane było ochroną przed pożarem i gryzoniami.

Najbardziej efektownie prezentują się jednak ryglowe domy podcieniowe z XVIII i XIX wieku. Nie są one wynalazkiem menonitów, jak twierdzi część historyków sztuki. Tego typu zabudowania stawiane były w Polsce już od średniowiecza. Domy podcieniowe są niezwykle okazałe. Często zachwycają zawiłym rysunkiem na ścianie, utworzonym przez drewniany szkielet. Charakterystyczne dla tego typu zabudowy są podcień oraz sień, często piętrowa. Liczba słupów wspierających podcień wahała się od 5 do 9 i świadczyła o bogactwie gospodarza. Podcień był stawiany po zbudowaniu domu. Można było skryć się w nim podczas deszczu i znaleźć wytchnienie podczas upałów. Stąd też stawiano tam masywne drewniane ławki do siedzenia. Podcień niejednokrotnie służył też jako magazyn. Podjeżdżał pod niego wóz i przez otwór w stropie za pomocą wielokrążka wciągano na piętro towar czy zboże.

Krępiec

Wieś położona w depresji, -1,6 m poniżej poziomu morza, pomiędzy rzekami Motławą i Czarną Łachą, był bardzo często zalewany. Teren nie nadawał się do zamieszkania, ale był wykorzystywany jako pastwiska i tereny poszukiwania bursztynu. Pierwszymi osadnikami tego obszaru byli słowińcy. Pomorzanie osiedlili się tutaj w XIII wieku.

Od 1309 roku Krępiec należał do zakonu Krzyżackiego, co spowodowało wyparcie ludności słowiańskiej przez niemiecką. W 1449 majątek Krępiec nabył Szpital św. Ducha. W 1546 roku po połączeniu się dwóch szpitali majątek przechodzi w ręce miasta Gdańsk. Szpital św. Elżbiety przejął Krępiec w XVII wieku.

W pierwszej połowie XVI wieku Żuławy zostały nawiedzone przez powódź, co sprawiło wyludnienie tego obszaru. W drugiej połowie tego XVI wieku, na Żuławy zaczęli przybywać Mennonici, zwani Olendrami. Pochodzili oni z Holandii, z terenów podobnych do Żuław. Zajęli się przystosowaniem do uprawy żyznych ziemi, poprzez budowanie wałów i systemu kanałów. Mennonici gospodarowali tymi terenami do Pierwszego Rozbioru Polski w 1772 roku. Ludność wyemigrowała a Żuławy stały się częścią Prus. Do 1887 roku Żuławy należały do powiatu Danzig-Land, a do 1939 do Danziger Niederung, także powiatu ziemskiego, którym pierwotnie władały Prusy, a od 1920 roku Wolne Miasto Gdańsk. Dopiero po 1939 roku Krępiec ponownie wrócił pod władanie powiatu Danzig-Land, który najpierw należał do Prus (Prusy Zachodnie), później w trakcie II wojny światowej do Gdańska. W 1945 roku, po wejściu Armii Czerwonej do Gdańska, ludność Mieszkająca w Kręcpu uciekła, a napłynęła nowa z Kresów Wschodnich.

Obecnie Krępiec jest małą wsią liczącą około 100 mieszkańców. Niegdyś liczba mieszkańców wahała się pomiędzy kilkudziesięciu a 150 mieszkańców kilku wyznań religijnych. Na tereni wsi były też dwie karczmy. Teraz po świetności tej miejscowości pozostał jeden drewniany dom i gospodarstwo.

odnośnik 1

Wiślina

Pierwsze wzmianki o tej miejscowości pochodzą z XIV wieku, ale prawdopodobnie powstała w drugiej połowie XII wieku. W dokumentach Wiślina pojawia się w 1308, jest to data aktu nadania przez Króla Polskiego Władysława Łokietka paru wsi, w tym Wiśliny, synom Unisława z Lublewa, Janowi – podkomorzemu tczewskiemu i Jakubowi – kasztelanowi tczewskiemu. Unisław był podkomorzym gdańskim i wiernym stronnikiem króla. W 1310 roku wieś została odkupiona przez zakon Krzyżacki.

Po 1454 roku wieś jako własność miasta Gdańska przechodzi pod administrację szpitala św. Elżbiety. W późniejszych latach wieś kilkakrotnie zmieniała właścicieli. W XVII i XVIII wieku miejscowość była zamieszkiwana przez Menonitów. Po pierwszym rozbiorze dzieje Wiśliny były podobne do dziejów Krępaca.

Obecnie Wiślina administracyjnie należy do gminy Pruszcz Gdański.

Najcenniejszym zabytkiem Wiśliny jest dzwonnica z 1792 roku - drewniana brama przy byłym cmentarzu. Na uwagę zasługuje również znajdujący się we wsi - dom podcieniowy z 1830 r.

Lędowo

Wieś położona na obszarze Żuław Gdańskich, będących częścią Żuław Wiślanych. W okresie XIV i XV w. teren ten określany był jako Żuławy Małe lub Żuławy Steblewskie. Nazwa Żuławy Gdańskie weszła w użycie, kiedy król Kazimierz Jagiellończyk włączył część tego terenu do posiadłości miasta Gdańska. Przyjmuje się, iż granica była określona przez koryta rzek Wisły, Motławy, Wąskiej i Nowej Wody.

Dziś wieś Lędowo liczy ok. 250 mieszkańców i administracyjnie należy do gminy Pruszcz Gdański. Znajduje się tutaj zabytkowy dom podcieniowy zbudowany w pierwszej połowie XIX w. - parterowy, częściowo podpiwniczony, o konstrukcji zrębowej (inaczej wieńcowej - konstrukcja ścian wznoszonych z poziomych bali drewnianych, połączonych w narożnikach) posadowiony na ceglanej podmurówce. Obiekt ten i jego najbliższe otoczenie podlegają ścisłej ochronie konserwatorskiej.

odnośnik 1 odnośnik 2

Wróblewo

Dzieje wsi sięgają XIV wieku, kiedy to w 1308 roku król Władysław Łokietek darował ziemie synom podkomorzego gdańskiego Unisława, kasztelanowi tczewskiemu Jakubowi i Janowi, podkomorzemu tczewskiemu. W 1310 roku ziemie zostały sprzedane Krzyżackiej komturii w Gdańsku. W latach 1454-1793 i 1807-1814 ziemie te należały do miasta Gdańska. W latach 1793-1807 i 1814-1919 teren ten należał do skarbu Prus. Jan Scheweke, burmistrz Gdańska, staje się właścicielem ziem wraz z Wróblewem w 1503. Spadkobiercami są jego synowie. W XVII i XIX wieku Wróblewo kilka razy zmieniało właścicieli.

Warto zobaczyć usytuowany nad brzegiem Motławy XVI-wieczny kościół p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Zabytkowy ołtarz z tego kościoła znajduje się w Muzeum Narodowym w Gdańsku. Kościół, pierwotnie kaplica prywatna rodu Scheweke, zbudowana w drugiej połowie XVI wieku. W 1591 roku Urszula Scheweke z domu Wennenpfennig darowała cztery skrzydła ołtarzowe wykonane ok. 1500 roku przez malarza niderlandzkiego z kręgu Mistrza Widoku Św. Guduli, z których po wojnie zachowały się trzy (od 1962 roku w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku). W 1591 roku pojawia się także wzmianka o zakupie dzwonu. W 1639 roku kaplica wraz z przynależnym gruntem przechodzi pod zarząd miasta Gdańska. Wkrótce po tym nastąpiła jej rozbudowa w kierunku wschodnim i wzniesienie zachodniej części korpusu z wieżą.

Wocławy

Dzieje Wocław są zbliżone do dziejów sąsiedniej wsi, Wróblewa.

Na terenie Wocław znajdują się ruiny trójnawowego kościoła gotyckiego z 1384 roku p.w. św. Antoniego z Padwy. W 1729 w większości zniszczony przez pożar, odbudowany w 1730 roku. Od czasów reformacji do 1945 roku kościół był protestancki. Podczas II Wojny Świtowej uszkodzony i tak pozostawiony do lat 90 gdzie mieszkańcy zamiast odbudować zdemontowali strop kościoła ze względów bezpieczeństwa.

Ciekawostką kościoła jest wmurowane w mury koło młyńskie, oraz zastosowanie dużej ilości kamienia w charakterze materiału budowlanego.

W Wocławach znajdował się także kościół katolicki. Niestety nie wiadomo dlaczego, w latach 50 XX wieku został rozebrany. Po kościele pozostał tylko park i cmentarz.

Miłocin

Warto odwiedzić ciekawy XVIII wieczny, imponujący rozmiarami, dom podcieniowy z podcieniem wspartym na 8 słupach i bogato zdobionym szczytem o konstrukcji szkieletowej. Na przeciw domu podcieniowego znajduje się stary zapomniany cmentarz i pozostałości po kościele ewangelickim.

odnośnik 1

Trutnowy

Losy właścicieli Trutnowych są takie same jak Wróblewa i Wocław. Wieś w 2008 roku obchodziła 700 lecie. Wydarzenie upamiętnia kamień w centrum wsi.

Na terenie wsi znajduje się ceglany gotycki kościół p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła wzmiankowany w 1334 roku. W latach 1580 - 1945 kościół był ewangelicki. Wewnątrz kościoła znajduje się ołtarz z 1675 r. Po wojnie kościół i dach na wieży zostały odbudowane. Na murze kościoła widnieją dwie tablice. Pierwsza dotyczy przynależności do miasta Gdańska, herb z datą 1687 roku. Druga, jest pamiątką wielkiej powodzi na Żuławach w 1829 roku. Woda sięgała 1,5 metra. Na przeciw kościoła znajduje się barokowa plebania z 1728 roku. Ciekawe są mury plebani z charakterystycznymi podporami, dach mansardowy oraz zachowana, oryginalna stolarka okienna i drzwi do plebani ozdobione barokowymi okuciami. W holu znajduje się tablica erekcyjna.

Grabiny Zameczek

Pierwsze wzmianki na temat miejscowości Grabino datowane są na 1273 rok, w dokumencie księcia Mściwoja II. W XIV wieku znajdował się tam dwór obronny zamieszkiwany przez wójtów zarządzających tymi terenami. Gród był otoczony wałem, palisadą i do dziś zachowaną fosą. Dzięki żyznym glebom majątek stał się jednym z głównych ośrodków handlowych w państwie krzyżackim. W 1404 r. np. hodowano tu 2200 owiec, 120 sztuk bydła, 480 świń a nadto stadnina licząca 300 koni. W 1406 roku wybudowano murowany zamek, aby mieli gdzie się schronić komturowie krzyżaccy odwiedzający majątek. Po wojnie 13 letniej mieszkańcy Gdańska w 1459 zburzyli zamek na rozkaz Rady Miejskiej Miasta Gdańska. Majątek wydzierżawił i odbudował zamek patrycjusz gdański. W 1577 roku zamek zdobył Stefan Batory i zatrzymał się w nim kierując wojskami na zbuntowany Gdańsk. W 1628 r. w odbudowanym zamku przebywał król szwedzki Karol Gustaw, inicjator wojny z Polską. W 1657 zamek zdobyli Gdańszczanie.

Po zamku, do dziś, zachowało się tylko zachodnie skrzydło, piwnice i fosa.

W Grabinach Zameczek zachowała się też ściana starego browaru, park przydworski z 700-set letnim dębem o obwodzie 6,9 m.

W miejscowości znajduje się też ciekawostka geologiczna – „wyspa plejstoceńska” - najwyższy punkt na Żuławach liczący 14,6 m n.p.m.

odnośnik 1 odnośnik 2

Cieplewo

Wieś datowana na XIII wiek. Niegdyś mała wioska otoczona rzeką Kłodawą. Na rozkaz komtura Krzyżackiego von Hrusberg z Malborka, koryto rzeki zostało przeniesione do sztucznego koryta, prowadzącego do Grabin Zameczek. Od około 1350 do około 1450 roku w Cieplewie istniał dwór krzyżacki w którym zbierano zapasy na wojnę z Władysławem Jagiełło i księciem Litewskim Witoldem.

Zaborowi pruskiemu Cieplewo podlegało od 1773 do 1918 roku. Od 1919 roku należało do Wolnego Miasta Gdańsk a po wybuchu II Wojny Światowej należało do III Rzeszy.

odnośnik 1

Rowerowa sieć GraminGo www.go.locatelo.com

Projekt zrealizowany dzięki dofinansowaniu Samorządu Województwa Pomorskiego oraz Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku.